Kısa yanıt
“Bilinç” şu anda tek, sınırları sabit ve herkesçe paylaşılan bir bilimsel kavram değildir. Farkındalık, hissetme, öznel deneyim, niteliksellik, qualia (deneyimin özneye nasıl göründüğüne ilişkin nitelikler), birinci şahıs erişimi, birlik ve yönelimsellik aynı kelimeye yüklenir; sonra biri hakkında söylenen ötekine aktarılır.[Tümkaya 2022]
Bu, acının, rengin, rüyanın veya deneyimin inkârı değildir. İtiraz daha temeldir: Bir olgunun varlığından emin olmak, onu açıklamak için kullandığımız üst düzey kategorinin açık ve doğru olduğundan emin olmak değildir. “Bilinç var mı?” sorusu ile “bugünkü bilinç kavramımız iyi bir bilimsel tür mü?” sorusu aynı değildir.[Tümkaya 2021c]
Tümkaya’nın çalışmalarından çıkan ana sonuçlardan biri: Bilincin meşhur gizeminin önemli bir bölümü doğada keşfedilmiş tek parça bir uçurumdan değil; sınırları belirlenmemiş sözcüklerin yer değiştirmesinden, halk psikolojisinin yetersizliklerinden ve öznel olanı dışarıda bırakan dar bir nesnellik anlayışından doğar.[Tümkaya 2022][Tümkaya 2021a]
Önce hangi olgunun açıklandığı sabitlenmeli; ancak bundan sonra onun biyolojik, işlevsel, öznel, yapay veya başka türlü olup olmadığı tartışılmalıdır.
Tek sözcük, en az altı hedef
Tümkaya’nın çözümlediği Searleci ve geleneksel kullanımlarda görünen ilk sorun, “bilinç” sözcüğünün bir şemsiye gibi kullanılmasıdır. Şemsiyenin altındaki olgular ilişkili olabilir; fakat aynı olmaları gerekmez.[Tümkaya 2022][Tümkaya 2021b]
Tablonun kalanını görmek için sağa kaydırın. İlk sütun sabit kalır.
| Kullanım | Ne anlatılmak istenir? | Sorun nerede başlar? |
|---|---|---|
| Farkındalık | Uyanık olma veya bir şeyin farkında olma durumu, bilinç için geçici bir başlangıç noktası sayılır. | Her farkındalık bilinç içerebilir; fakat her bilinçli durumun açık farkındalık içerdiği gösterilmiş değildir. |
| Hissetme ve hissedebilirlik (sentience) | Düşünce eşlik etmese bile duyusal veya hissedilen bir durumun bulunması. | Farkındalık, düşünme ve hissetme aynı kapasiteymiş gibi kullanıldığında kapsam sürekli değişir. |
| Niteliksel karakter ve qualia | Bir deneyimi yaşamanın özne için “nasıl bir şey olduğu” ve ona eşlik ettiği söylenen iç-nitelik. | Bir deneyimin kendine özgü olduğunu söylemek, o özelliği tanımlamaz veya açıklamaz. |
| Öznellik ve mahremiyet | Bilinçli durumun bir özneye ait olması ve birinci şahıs açısından yaşanması. | Öznellik, bireysel biriciklik ve başkalarına kapalı olma birbirinden ayrılmadığında tek terim üç ayrı iddia taşır. |
| Birlik | Bilinç, tek bir öznenin tek ve bütünlüklü deneyim alanı gibi tasarlanır. | Bölünmüş beyin bulguları ve zihinsel süreçlerin çeşitliliği, bu birliğin zorunlu ya da eksiksiz olduğu varsayımını sarsar. |
| Yönelimsellik ve üst düzey zihin | Bir şey hakkında olma, düşünme ve yüksek düzeyli biliş bazen bilinçle iç içe geçirilir. | Bilinçsiz, bilinçaltı ve düşük düzeyli zihinsel süreçler bu alışkanlık yüzünden ana kurama yeterince giremez. |
Bir paragrafta üç ayrı soruya geçmek
Tümkaya’nın Nagel yorumları birlikte okunduğunda aşağıdaki üç soru ayrıştırılabilir. Bu üçlü sınıflama, yayınlardaki çözümlemeleri görünür kılmak için bu taslakta kurulmuştur:[Tümkaya 2017][Tümkaya 2021a]
- Bilimsel açıklama
Deneyimin öznel boyutu nesnel ve özneler arası bir araştırmanın konusu olabilir mi?
- İndirgeme
Öznel deneyim, fiziksel veya nörobiyolojik mekanizmalarla nasıl ilişkilendirilebilir?
- Ontoloji
Bilinç, biyolojik sistemlerle ortaya çıkan doğal bir olgu mudur; başka tür sistemlerde de gerçekleşebilir mi?
Bunlar aynı soru değildir. Birincideki güçlük, ikincinin imkânsızlığını; ikincideki açıklama eksiği de üçüncüdeki biyolojik tekel iddiasını kendiliğinden kanıtlamaz. Bu taslağın Tümkaya’nın çözümlemelerinden çıkardığı sonuca göre bazı “çözülemez bilinç problemi” anlatıları, problem değiştirildiği hâlde aynı kelime korunarak üretilir.
Aynı ad, üç ayrı açıklama dili
“Bilinç”, “bellek”, “algı” ve “his” gündelik psikolojide, bilimsel psikolojide ve sinirbilimde aynı adlarla bulunabilir. Fakat adların aynı olması, kavramların ve ölçütlerin aynı tür olduğu anlamına gelmez. Her araştırma düzeyi terimi kendi araçları, deneyleri ve açıklama amaçlarıyla değiştirir.[Tümkaya 2021c]
Tablonun kalanını görmek için sağa kaydırın. İlk sütun sabit kalır.
| Düzey | Başlıca işlev | Yanılgı riski |
|---|---|---|
| Halk psikolojisi | Kendimizi ve başkalarını gündelik hayatta anlamak, öngörmek ve yönlendirmek. | Alışıldık ve yararlı kavramları doğanın değişmez bölümleri sanmak. |
| Bilimsel psikoloji | Deney, ölçüm ve karşılaştırma için daha özel kategoriler kurmak. | Gündelik terimi yalnız teknikleştirerek eski varsayımlarını fark etmeden korumak. |
| Sinirbilim ve nörofelsefe | Zihinsel sınıflamaları beyin ve davranış bilimleriyle yeniden sınamak, birleştirmek veya değiştirmek. | Kavramsal yenilenmeyi, deneyimin veya kişinin bütünüyle inkârı gibi sunmak. |
Bilincin zorunlu olarak tek, mahrem, dile bağlı ve sahibine yanılmaz biçimde açık olduğu düşüncesi de bu eski öz-kavrayışın parçasıdır. Bölünmüş beyin araştırmaları gibi bulgular birlik varsayımını sorgulayabilir. Buradan çıkan sonuç “bilinç yoktur” değil, mevcut bilinç paketinin bilim karşısında parçalanabilir olduğudur.[Tümkaya 2021b]
Yöntem ontolojiden önce gelmeli
Tümkaya’nın eleyici materyalizm için geliştirdiği, yöntemi ontolojiden önceleyen yaklaşım bilinç tartışmasına uygulandığında, araştırmaya “qualia diye değişmez bir şey vardır” veya “bilinç diye hiçbir şey yoktur” hükmüyle başlamak aynı erken kapanmanın iki yönü olarak görünür. Bunun yerine mevcut psikolojik kategoriler başarılı bilimsel araştırma karşısında yenilenmeli; gerektiğinde birleştirilmeli, bölünmeli veya kullanım dışı bırakılmalıdır.[Tümkaya 2026]
Bu yaklaşımda birinci şahıs deneyimi çöpe atılmaz. Onun betimlenme biçimi, özneler arası karşılaştırmaya ve nesnel incelemeye açılacak şekilde geliştirilir. Tümkaya’nın “nesnel fenomenoloji” okuması, öznel olanı bilimin dışına sürmek değil; onu daha iyi kavramlarla araştırılabilir hâle getirmek için bir yenilenme çağrısıdır.[Tümkaya 2017][Tümkaya 2021a]
Bilimsel ilerleme için üç olasılık açıktır: Bilinç kavramı daha iyi bir kuram içinde korunup birleştirilebilir; farklı bilimsel türlere ayrılarak ciddi biçimde yenilenebilir; ya da bugünkü paketin bazı parçaları açıklama değerini kaybedip terk edilebilir.
Bu seçenekler sözlükte değil, araştırmada karara bağlanır. Dolayısıyla kavramsal değişim “konuyu değiştirmek” değil, konuyu ilk kez yeterince belirgin hâle getirmek olabilir.
Yapay bilinç sorusu biyolojiyle kapatılamaz
Bir bilinç tanımı daha baştan “insan veya hayvan beyninin biyolojik özelliği” diye kurulursa, yapay sistemlerin bilinçsiz olduğu elbette çıkar. Fakat bu, keşif değil döngüdür: Sonuç öncüle yerleştirilmiştir. Tümkaya’nın biyolojik doğalcılık eleştirisi, sentaks–semantik, simülasyon–gerçekleşme, indirgeme–eleme ve soyut–somut ayrımlarının alışılmadık kullanımlarından güçlü bir imkânsızlık hükmü çıkarılamayacağını savunur.[Tümkaya 2022]
Doğru başlangıç “Karbon mu, silikon mu?” değildir. Önce hangi bilinç özelliğinin sorulduğu açıklanmalıdır: farkındalık mı, hissetme mi, niteliksel karakter mi, birlik mi, öznel erişim mi? Ardından insan, hayvan ve yapay sistemler için aynı açıklıkta kavramlar ve aynı titizlikte kanıt ölçütleri uygulanmalıdır. Bu, 2022’deki eleştiriden bu taslağın çıkardığı ihtiyatlı yöntem sonucudur.
“Bilinçli mi?” demeden önce beş soru
Aşağıdaki beş soru, Tümkaya’nın yayınlarındaki kavramsal ayrımlardan bu madde için türetilmiş bir çalışma kontrol listesidir; makalelerde bu adla ve bu sırayla yer almaz.
- Hedef
Bilinç derken tam olarak hangi özellik veya kapasite kastediliyor?
- Düzey
Gündelik öz-kavrayıştan mı, psikolojik ölçümden mi, nörobiyolojik açıklamadan mı söz ediliyor?
- Kanıt
Hangi gözlem iddiayı destekliyor; hangi bulgu onu zayıflatabilir?
- Tutarlılık
Tartışmanın başındaki bilinç anlamı, sonuç cümlesinde de aynı mı?
- Yenilenme
Yeni bilimsel bulgular geldiğinde hangi kavramı düzeltmeye, bölmeye veya bırakmaya hazırız?
Bu beş soruya cevap verilemiyorsa “bilinçli mi?” sorusu henüz derin değildir; yalnızca eksik kurulmuştur.
Beş düzeltici not
“Bilinç, herkesin içinden bildiği apaçık bir şeydir.”
İnsanların deneyimleri vardır; fakat bu, deneyimleri sınıflandırmak için kullandıkları bilinç kavramının açık, tek anlamlı veya bilimsel olarak hazır olduğu anlamına gelmez.[Tümkaya 2022]
“Qualia demek, bilincin ne olduğunu açıklamaktır.”
Hayır. Belirsiz bir özelliğe ikinci bir ad vermek açıklama değildir. Qualia, niteliksellik, öznellik ve mahremiyet arasındaki ilişki ayrıca kurulmalıdır.[Tümkaya 2022]
“Birinci şahıs erişimi yanılmazdır.”
Birinci şahıs erişimini mutlak ve yanılmaz saymamak, öznel deneyimi araştırma dışına atmak değildir.[Tümkaya 2021b][Tümkaya 2017]
“Bir kavramı yenilemek, deneyimin varlığını inkâr etmektir.”
Yanlış. İndirgeme, birleştirme, parçalama ve eleme farklı bilimsel sonuçlardır. Eski açıklama çerçevesinin değişmesi, açıklanan olgunun otomatik olarak yok sayılması değildir.[Tümkaya 2021c][Tümkaya 2026]
“Biyolojik olmayan bir sistem tanım gereği bilinçsizdir.”
Bu sonuç, biyolojik kökeni daha baştan bilinç tanımının içine koyarsa soruyu çözmez; yalnızca cevabı öncüllere gizler.[Tümkaya 2022]
Bu taslağın dayandığı Serdal Tümkaya yayınları
Kaynakça bilinç üzerine genel bir literatür listesi değildir. Yalnız bu ilk taslakta kullanılan Tümkaya yayınlarını gösterir. Nagel, Churchland ve Searle gibi adlar, burada Tümkaya’nın yeniden kurduğu veya eleştirdiği görüşlerin sahipleri olarak geçer; ayrı bir dış kaynak görüşü metne eklenmez.
Metin içindeki kısa atıf: [Tümkaya 2022]
Tümkaya, S. (2022). “Yapay Bilinç Tartışmasında Biyolojik Doğalcı Yaklaşımın Hataları.” Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 21(2), 881–901. DOI
Bu taslaktaki işlevi: Bilinç, qualia, öznellik ve niteliksellik terimlerindeki belirsizliği; ayrıca biyolojik doğalcılığın yapay bilinç karşısındaki kavramsal sorunlarını temellendirir.
Metin içindeki kısa atıf: [Tümkaya 2021a]
Tümkaya, S. (2021a). “A Novel Reading of Thomas Nagel’s “Challenge” to Physicalism.” Organon F, 28(4), 802–818. DOI
Bu taslaktaki işlevi: Nagel yorumunda, bilinci nesnel ve bilimsel araştırmaya açmak için halk psikolojisinin ve mevcut öz-kavrayışımızın neden yenilenmesi gerektiğini açıklar.
Metin içindeki kısa atıf: [Tümkaya 2021b]
Tümkaya, S. (2021b). “Churchland, Nagel, and Their Severe Critique of Folk Psychology.” Teorema: Revista Internacional de Filosofía, 40(3), 5–27.
Bu taslaktaki işlevi: Nagel ve Churchland yorumları üzerinden bilincin mahrem, yanılmaz biçimde içebakışa açık ve zorunlu olarak birleşik sayılan geleneksel resmini sorgular.
Metin içindeki kısa atıf: [Tümkaya 2021c]
Tümkaya, S. (2021c). “Nörofelsefe İndirgemeci mi Yoksa Eleyici midir?” FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 31, 15–36.
Bu taslaktaki işlevi: Halk psikolojisi, bilimsel psikoloji ve sinirbilimde aynı adla kullanılan zihinsel kategorilerin aynı kavram olmak zorunda olmadığını; yenilenme ile elemenin ayrılması gerektiğini gösterir.
Metin içindeki kısa atıf: [Tümkaya 2017]
Tümkaya, S. (2017). “Nesnel Fenomenoloji Projesi Aracılığıyla Thomas Nagel, Bilinci Nesnel Bir Şekilde Açıklamaya Çalışır.” ETHOS: Felsefe ve Toplumsal Bilimlerde Diyaloglar, 10(2), 147–160.
Bu taslaktaki işlevi: Nagel’ın nesnel fenomenoloji projesini, öznel deneyimi özneler arası erişilebilir kılacak kavramsal ve kuramsal bir yenilenme olarak yorumlar.
Metin içindeki kısa atıf: [Tümkaya 2026]
Tümkaya, S. (2026). “Method Before Ontology: Reconstructing the Core of Eliminative Materialism.” Acta Analytica, çevrimiçi ilk yayın. DOI
Bu taslaktaki işlevi: Bilimsel baskı altında kavramları yenileme, değiştirme veya kullanım dışı bırakma kararında ontolojiden önce yöntemin gelmesi gerektiğini savunur.
Stanford Felsefe Ansiklopedisi ile birlikte okuma
Özgün Türkçe SEP özeti
Consciousness
Bu metin SEP girişinin çevirisi veya alıntısı değildir. İlgili maddenin ana problemlerini Türkçe ve özgün biçimde özetler.
Bilinç, kendimize ve dünyaya ilişkin deneyimimizin en tanıdık, fakat açıklanması en güç yönlerinden biridir. Tek bir olguyu adlandırmaz: bir canlının uyanık ya da duyarlı olması, bir zihinsel durumun özne için nasıl hissettirdiği, içeriğinin düşünme ve davranışta kullanılabilir olması, kişinin kendi durumunun farkında bulunması ve deneyimin anlatısal akışı birbirinden ayrılmalıdır.
Bu nedenle bilinç araştırması üç bağlantılı soruyu izler: Bilincin nitelik, öznellik, birlik, yönelimsellik ve zamansal akış gibi özellikleri nelerdir; bilinçsiz fiziksel, biyolojik, sinirsel veya hesaplamalı süreçlerden nasıl doğabilir; bilişsel esneklik, bilgiye erişim, eylem denetimi ve toplumsal eşgüdüm bakımından ne işe yarar?
İlk-kişi yaşantısı vazgeçilmezdir, ancak tek başına yeterli değildir; fenomenolojik betimleme davranışsal, nöropsikolojik ve sinirbilimsel üçüncü-kişi verileriyle tamamlanmalıdır. Düalizm, fizikalizm, üst-düzey, dönüşlü, temsilci, anlatısal, küresel çalışma alanı, bütünleşik bilgi ve sinirsel kuramlar farklı bilinç kavramlarını hedefler. Bu yüzden tek bir modelden çok, açıklama düzeylerini birleştiren çoğulcu bir yaklaşım daha umut vericidir.
Tam künye: Van Gulick, Robert. “Consciousness.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Spring 2026 Edition, Edward N. Zalta ve Uri Nodelman (ed.). Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2026.
Numaralı temel okuma rotası
James, William (1890). The Principles of Psychology, 2 cilt. New York: Henry Holt and Company.
Bu madde için önemi: Bilinç akışı, dikkat, benlik ve içebakış tartışmalarının tarihsel başlangıç noktalarındandır.
Cilt I açık tam metinNagel, Thomas (1974). “What Is It Like to Be a Bat?” The Philosophical Review, 83(4), 435–450.
Bu madde için önemi: Deneyimin öznel, bir şey gibi olma karakterini klasik biçimde ortaya koyar.
DOI ve JSTOR kaydıJackson, Frank (1982). “Epiphenomenal Qualia.” The Philosophical Quarterly, 32(127), 127–136.
Bu madde için önemi: Mary düşünce deneyi ve bilgi argümanının özgün sunumudur.
DOI ve yayıncı kaydıLevine, Joseph (1983). “Materialism and Qualia: The Explanatory Gap.” Pacific Philosophical Quarterly, 64(4), 354–361.
Bu madde için önemi: Fiziksel açıklama ile yaşantısal nitelik arasındaki açıklama gediğini adlandırır.
DOI ve yayıncı kaydıRosenthal, David M. (1986). “Two Concepts of Consciousness.” Philosophical Studies, 49, 329–359.
Bu madde için önemi: Durum bilinci ile bir şeyin bilincinde olmayı ayırır ve üst-düzey yaklaşımın temelini kurar.
DOI ve yayıncı kaydıBaars, Bernard J. (1988). A Cognitive Theory of Consciousness. Cambridge: Cambridge University Press.
Bu madde için önemi: Küresel çalışma alanı kuramının kapsamlı ilk sunumudur.
Yasal katalog ve önizlemeDennett, Daniel C. (1991). Consciousness Explained. Boston: Little, Brown and Company.
Bu madde için önemi: Kartezyen tiyatroya karşı çoklu taslaklar ve heterofenomenoloji yaklaşımını geliştirir.
Yasal katalog ve önizlemeSearle, John R. (1992). The Rediscovery of the Mind. Cambridge, MA: MIT Press.
Bu madde için önemi: Bilincin birinci-kişi ontolojisini koruyan biyolojik doğalcılığı savunur.
MIT Press kitap sayfasıBlock, Ned (1995). “On a Confusion about a Function of Consciousness.” Behavioral and Brain Sciences, 18(2), 227–247.
Bu madde için önemi: Fenomenal bilinç ile erişim bilinci arasındaki temel ayrımı kurar.
DOI ve yayıncı kaydıChalmers, David J. (1995). “Facing Up to the Problem of Consciousness.” Journal of Consciousness Studies, 2(3), 200–219.
Bu madde için önemi: Bilincin kolay problemleriyle zor problem arasındaki ayrımın özgün kaynağıdır.
Yazarın açık tam metniChalmers, David J. (1996). The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory. New York: Oxford University Press.
Bu madde için önemi: Zor problem, zombiler, süpervenyans ve doğalcı düalizmi sistematikleştirir.
Yazarın resmî kitap sayfasıTye, Michael (2000). Consciousness, Color, and Content. Cambridge, MA: MIT Press.
Bu madde için önemi: Fenomenal bilincin temsilci açıklamasının başlıca savunularındandır.
MIT Press kitap sayfasıDehaene, Stanislas ve Lionel Naccache (2001). “Towards a Cognitive Neuroscience of Consciousness: Basic Evidence and a Workspace Framework.” Cognition, 79(1–2), 1–37.
Bu madde için önemi: Küresel çalışma alanını deneysel bilişsel sinirbilim programına dönüştürür.
DOI ve yayıncı kaydıTononi, Giulio (2008). “Consciousness as Integrated Information: A Provisional Manifesto.” The Biological Bulletin, 215(3), 216–242.
Bu madde için önemi: Bütünleşik Bilgi Kuramı’nın fenomenoloji, bilgi ve nedensel bütünleşme iddialarını açıklar.
DOI ve yayıncı kaydıBayne, Tim (2010). The Unity of Consciousness. Oxford: Oxford University Press.
Bu madde için önemi: Fenomenal birlik, bölünmüş beyin, benlik ve bilinç alanının bütünlüğünü sistematik biçimde inceler.
DOI ve Oxford Academic
Yorum bırakAç / kapat+