Eleyici materyalizm

“Eleyici materyalizm neyi eler?” sorusunun tek sözcüklü cevabı yoktur. Önce hedefi, kavramın hangi anlamını ve açıklama düzeyini belirtmek gerekir. “İnanç yoktur” cümlesi; cümlesel inancı, gündelik eğilimsel kullanımı ve gelecekteki nörohesaplamalı halefleri ayırmadığı sürece kötü kurulmuştur.[Tümkaya 2022, Birleşik tonlar]

Paul ve Patricia Churchland çağdaş tartışmanın merkezindedir. Paul Churchland halk psikolojisinin açıklama eksiklerini, durağanlığını ve cümlesel önermesel tutum modelini hedef alır. Patricia Churchland ise zihin kavramlarımızın psikoloji ile sinirbilimin karşılıklı gelişimi içinde yenilenmesini savunur. İkisinin ortak mesajı, gündelik öz-kavrayışımızın bilime hükmeden son mahkeme olmadığıdır.[Tümkaya 2021, Churchland’lar]

Bu yaklaşım “nörobilim inançların olmadığını kanıtladı” demez. Churchland’lar tam eleme sonucunu ne kesin olarak onaylar ne de dışlar. Onların güvenceye aldığı şey, halk psikolojisinin büyük ölçüde değişebileceği ve bazı parçalarının elenebileceği olasılığıdır.

Bu yüzden Tümkaya’nın yeniden kuruluşunda “eleyici” adı tek başına yanıltıcıdır. Program, çoğu durumda yenileyici ve birleştirici materyalizm olarak işler; eleme bu geniş bilimsel değişim ailesinin gerçek fakat yerel bir sonucudur.[Tümkaya 2021, Yenileyici materyalizm]

Halk psikolojisi, insanların kendilerini ve başkalarını inanç, arzu, niyet, korku, acı ve benzeri durumlarla açıklayıp öngörmesini sağlayan gündelik çerçevedir. Bu çerçeve iletişim ve toplumsal eşgüdüm için son derece yararlı olabilir. Fakat yararlı olmak, beynin ve davranışın gerçek bilimsel mimarisini doğru çizmekle aynı şey değildir.

Eleyici soru şudur: Halk psikolojisinin kategorileri olgun psikoloji ve bilişsel bilim içinde aynı sınırlar, aynı nedensel roller ve aynı içerik yapısıyla korunacak mı? Eğer korunmazsa başarısızlık nerede başlıyor: terimde mi, sınıflandırmada mı, açıklama ilkesinde mi, yoksa varsayılan türün kendisinde mi?[Tümkaya 2026]

1. Açıklama kapsamı

   Halk psikolojisi öğrenme, bellek, zihinsel bozukluklar, bilinç ve gelişim hakkında ne kadar derin açıklama sunuyor?

2. Öngörü başarısı

   Gündelik yorumlar hassas ve sınanabilir öngörüler üretiyor mu, yoksa davranıştan sonra esnek hikâyeler mi kuruyor?

3. İçebakışın güvenilirliği

   Kendi zihnimizi doğrudan ve yanılmaz biçimde mi görüyoruz, yoksa kültürden öğrendiğimiz kavramlarla mı sınıflandırıyoruz?

4. Bilimsel bütünleşme

   Gündelik türler psikoloji, sinirbilim, etoloji ve bilişsel bilim arasında üretken bağlantılar kuruyor mu?

Thomas Nagel ile Churchland’ların görüşleri aynı değildir. Buna rağmen Tümkaya, iki tarafın da mevcut halk psikolojisinin bilinç ve zihin araştırması için yetersiz olduğunu, kavramların ciddi revizyon gerektirdiğini kabul ettiğini gösterir. Eleyicilik yalnız “Churchland’a özgü delilik” değildir; daha geniş bir bilimsel kavram yenileme sorununun sert ucudur.[Tümkaya 2021, Churchland–Nagel]

Standart anlatı, eleyici materyalizmi önce “şu zihinsel türler yoktur” diyen ontolojik tez olarak tanımlar. Tümkaya’nın Quine, Feyerabend, Rorty, Stich ve Churchland okumaları farklı bir öncelik sırası önerir: Önce başarılı bilim karşısında kavramların nasıl sınanacağını belirle; varlık listesini sonra çıkar.[Tümkaya 2026]

Bu sıra eleyiciliği yumuşak bir sözcük oyununa dönüştürmez. Bazı kavramlar gerçekten bilimsel açıklamadan çıkabilir. Fakat hangi kavramın çıkacağı, filozofun masa başında yazdığı ontolojiyle değil, rakip açıklamaların uzun dönemli başarısıyla belirlenmelidir.

Eleyici materyalizm ciddiye alınmalıdır; bu, her itirazın kolayca cevaplandığı anlamına gelmez. Savunmanın güçlü olması için gündelik başarının, açıklama düzeylerinin ve henüz tamamlanmamış halef kuramın açıkça kabul edilmesi gerekir.[Tümkaya 2022/2023, Savunma]

1. “Eleyicilik kendi kendini çürütür.”

   İtiraz, bir iddia kurmanın zorunlu olarak halk psikolojisinin cümlesel inanç modelini gerektirdiğini baştan varsayarsa soru dilenir. Yine de eleyici, temsil, doğruluk ve gerekçeyi hangi olumlu halef kavramlarla açıklayacağını göstermelidir.

2. “Halk psikolojisi gündelik hayatta çok başarılıdır.”

   Doğru: insanlar çoğu durumda birbirini inanç ve arzularla anlaşılır biçimde yorumlar. Bu başarı korunması gereken ciddi bir veridir; fakat gündelik pratik başarısı, aynı kategorilerin olgun bilimde temel türler olacağını tek başına göstermez.

3. “Halk psikolojisi bir kuram değildir.”

   Kuram-kuramı reddedilse bile tartışma bitmez. Daha zayıf soru şudur: Zihinsel kavramlarımız dünyadaki süreçlere hangi özellikleri yüklüyor ve bilim bu özelliklere sahip türler buluyor mu?

4. “Sinirbilim yanlış açıklama düzeyidir.”

   Yüksek düzeyli psikolojik ve toplumsal açıklamalar vazgeçilmez olabilir. Eleyicilik bunların hepsini nöron listelerine çevirmek zorunda değildir; kategorilerin farklı düzeylerde birlikte çalışıp çalışmadığını sınar.

5. “Bilimsel baskı” mevcut bilimi yanılmaz sayar.

   Hayır. Kötü bilim, öjeni, kurumsal çıkarlar ve kültürel düzeylerin ihmal edilmesi gerçek tehlikelerdir. Yöntem-öncelikli eleyicilik bugünkü sinirbilimi son mahkeme yapmaz; psikoloji, sinirbilim, etoloji ve sosyal bilimlerin birbirini düzeltmesini ister.

6. “Halef kuram henüz ortada yok.”

   Bu en güçlü tavizdir. Nörohesaplamalı ve bağlantısalcı modeller umut verici olsa da yüksek biliş, anlam ve toplumsal akıl yürütme için tamamlanmış bir kuram sunmaz. Tam eleme bugün kesin sonuç değil, araştırmaya açık bir olasılıktır.

7. “Bu görüş ahlakı, hukuku ve sorumluluğu yok eder.”

   Zihinsel kategorilerdeki değişimin kurumlara sonuçları olacaktır; ancak bilimsel bir sınıflandırmanın değişmesi, sorumluluk ve normatif düzenin otomatik olarak ortadan kalkması demek değildir. Bu geçiş ayrıca savunulmalıdır.

Öz-çürütme itirazı, eleyicinin “inanıyorum ama inanç yoktur” dediği kaba karikatüre karşı güçlüdür. Tümkaya’nın cevabı, hedefin inanç adı altındaki her temsil değil, cümlesel ve önermesel modeli bütün bilişin temeli saymak olduğunu göstermektir. Yine de eleyici; temsil, doğruluk ve gerekçe için olumlu bir hesap vermekten kaçamaz.[Tümkaya 2023, Slagle]

Klasik bilişsel bilim zihni çoğu zaman cümle benzeri semboller ve bunlar üzerindeki kurallı işlemlerle modelledi. Bağlantısalcı ağlar ise bilginin çok sayıda birime dağılmış, dereceli ve öğrenilmiş örüntülerde tutulabileceğini gösterdi. Bu fark, önermesel inancın bütün bilişin tek mümkün mimarisi olmadığına ilişkin somut bir araştırma yolu açtı.[Tümkaya 2023, Slagle]

Güncel derin öğrenme ve büyük dil modelleri bu baskıyı büyütüyor. El ile yazılmış bir önermeler deposu olmadan dilsel, görsel ve eylemsel görevler arasında öğrenilmiş temsiller kurulabiliyor. Bu sistemler, “zekâ için mutlaka klasik cümlesel mimari gerekir” iddiasına karşı güçlü bir varlık kanıtı sunar.

Tümkaya’nın yayımlanmış metinleri bağlantısalcı ve nörohesaplamalı halefleri ciddiye alır; fakat yüksek biliş için tamamlanmış bir halef kuram bulunduğunu ilan etmez. Büyük dil modellerine ilişkin yukarıdaki güncelleme, bu yöntemin Derin Zekâ Atlası tarafından bugüne uygulanmasıdır; eski makalelere geriye dönük olarak yüklenen bir sonuç değildir.[Tümkaya 2022/2023, Savunma]

1. 01

   “Eleyici materyalizm, zihin yoktur demektir.”

   Hayır. Hangi kavramın, hangi kullanımının ve hangi açıklama düzeyinde hedef olduğunu söylemeden bu cümle anlamsızdır.[Tümkaya 2022, Birleşik tonlar]

2. 02

   “Churchland’lar bütün inançları inkâr eder.”

   Hayır. Başlıca hedef, cümlesel ve önermesel inancı bütün bilişin genel ve temel temsil biçimi sayan modeldir.[Tümkaya 2023, Slagle]

3. 03

   “İndirgemek, ortadan kaldırmaktır.”

   Tam tersine indirgeme, açıklanan olgunun varlığını kabul eder. Eleme ise eski kategorinin yeni bilimde karşılık bulmadığını söyler.[Tümkaya 2021, Yenileyici materyalizm]

4. 04

   “Gündelik sözcük kalırsa bilimsel kategori de kazanmıştır.”

   Hayır. Gündelik kullanım pratik amaçlarla sürebilir; aynı terim bilimsel açıklamada bölünebilir, yeniden tanımlanabilir veya terk edilebilir.[Tümkaya 2022, Birleşik tonlar]

5. 05

   “Nörobilim son sözü şimdiden söylemiştir.”

   Hayır. Beyin ve davranış bilimleri henüz gelişen, kendi içinde çekişmeli alanlardır. Eleyici programın sonucu, gelecekteki ortak açıklama başarısına bağlıdır.[Tümkaya 2022/2023, Savunma][Tümkaya 2021, Churchland’lar]

6. 06

   “Yöntemsel yorum, elemenin sertliğini tamamen yok eder.”

   Hayır. Sonuç baştan belirlenmez; ama bazı köklü kavramların gerçekten emekliye ayrılması açık ve ciddi bir seçenek olarak kalır.[Tümkaya 2026]