Thomas S. Kuhn

“Paradigma” sözcüğü günlük dilde neredeyse her büyük fikir için kullanılıyor. Kuhn’ın bilim felsefesindeki daha sıkı anlamı şudur: Bir bilim topluluğunun hangi problemleri önemli saydığını, hangi araçları kullandığını ve başarılı çözümü nasıl tanıdığını belirleyen ortak araştırma düzeni.

Kuhn daha sonra bu geniş bütüne disipliner matris adını verir. Dar anlamdaki paradigma ise özellikle örnek problem çözümleridir. Bilim insanı yalnız kuralları okuyarak değil, örnekler üzerinde çalışarak yeni problemi görmeyi ve çözmeyi öğrenir.

Bilim insanları ilk ters sonuçta paradigmalarını çöpe atmaz. Böyle yapsalardı hiçbir ayrıntılı araştırma programı gelişemezdi. Normal bilim, anomalileri çözülmesi gereken bulmacalar olarak tutar. Kriz ancak önemli ve inatçı anomaliler yerleşik araştırma pratiğini bozduğunda başlar.

Yeni paradigma yalnız eskiyi eleştirdiği için kazanmaz. Yakıcı bir sorunu çözmeli, eski paradigmanın somut problem çözme başarılarının büyük bölümünü korumalı ve yeni araştırma alanları açmalıdır. Devrim, kanıtsız bir toplu din değiştirme değildir.[Tümkaya 2018, İlerleme]

Kuhn’ın en kötü anlaşılan kavramı eşölçülemezliktir. Matematikte iki uzunluğun aynı birimle tam ölçülememesi, onların hiçbir bakımdan kıyaslanamayacağı anlamına gelmez. Bilimsel paradigmalarda da sorun, bütün farklılıkları tarafsız tek bir cetvele çevirmenin mümkün olmamasıdır.

Tümkaya’nın formülü berraktır: Eşölçülemezlik etkili iletişimi değil, tam iletişimi; karşılaştırmayı değil, bütün farkları kayıpsız tek dile indirgemeyi engeller. Kısmilik, yokluk değildir.[Tümkaya 2017, Rasyonalite]

“Kuhn ilerlemeyi reddetti” cümlesi yanlıştır. Bilimsel Devrimlerin Yapısı’nın son bölümünün adı bile “Devrimler Yoluyla İlerleme”dir. Normal bilim açıkça birikimcidir; asıl tartışma devrim sırasında neyin korunup neyin kaybedildiğidir.[Tümkaya 2018, İlerleme]

1. Koruma

   Yeni paradigma, eskisinin nicel ve somut problem çözme gücünün büyük bölümünü korumalıdır.

2. Genişleme

   Daha çok ve daha önemli problem çözmeli; yeni ölçüm, deney ve araştırma yolları açmalıdır.

3. Dakiklik

   Var olan çözümleri daha kesin hâle getirmeli veya açıklama ile veri arasındaki uyumu yükseltmelidir.

4. Kuhn-kaybı

   Bazı eski nitel açıklamalar ve problem çözümleri kaybolabilir. İlerleme kusursuz, kayıpsız bir arşiv büyümesi değildir.

Kuhn kuram seçimini boş bir “ikna” oyununa bırakmaz. Bilim toplulukları iyi bir kuramda beş ortak özellik arar. Bunlar seçimi yönlendirir, gerekçelendirir ve sınırlar; fakat nasıl yorumlanacakları ve çatıştıklarında hangisinin ağır basacağı önceden tek bir formülle belirlenmez.[Tümkaya 2017, Rasyonalite]

Kuhn’ı karikatürlerden kurtarmak, onu yanılmaz ilan etmek değildir. Kavramlarının bazıları ilk biçimlerinde fazla geniş, tarihsel modeli ise kimi örneklerde fazla keskindir. Güçlü okuma bu sorunları saklamaz.

1. “Normal bilim ile devrim arasındaki sınır fazla keskin.”

   Bu itiraz yerindedir. Küçük kavramsal değişimler normal araştırmada da görülebilir; büyük yenilikler her zaman uzun bir krizden sonra gelmez. Kuhn’ın şeması tarih için otomatik bir sınıflandırma makinesi değil, farklı değişim ölçeklerini görünür kılan modeldir.

2. “Paradigma sözcüğü çok fazla anlama geliyor.”

   Doğru. İlk kullanım aşırı geniştir. Kuhn daha sonra ortak kabullerin bütününe “disipliner matris”, eğitimle öğrenilen örnek çözümlere ise dar anlamda “paradigma” diyerek önemli bir düzeltme yapmıştır.

3. “Algoritma yoksa seçim keyfîdir.”

   Yanlış. Ortak değerler, deneysel başarı ve problem çözme gücü seçimi ciddi biçimde sınırlar. Fakat bu etkenler tek bir ağırlıkla uygulanmadığı için rasyonel bilim insanları bir süre farklı kararlar verebilir.

4. “Eşölçülemezlik karşılaştırmayı imkânsız kılar.”

   Hayır. Tümkaya’nın güçlü düzeltmesi budur: eşölçülemezlik tam ve kayıpsız çeviriyi sınırlar; kısmi ortak zemin, etkili iletişim ve somut başarıların karşılaştırılması devam eder.

5. “Dünya değişir demek, bilimin dünyayı yarattığını söylemektir.”

   Bu sonuç zorunlu değildir. Değişen; bilim insanının olguları sınıflandırma, görme ve problemleştirme biçimidir. Kuhn sınırsız bir toplumsal inşacılığı ve dışsal siyasetin modern bilimin sonuçlarını tek başına belirlediği görüşünü reddeder.

6. “Hakikate yaklaşma yoksa ilerleme de yoktur.”

   Kuhn’ın ve Tümkaya’nın cevabı açıktır: daha çok ve daha önemli problem çözmek, daha yüksek dakiklik sağlamak, eski nicel başarıların büyük bölümünü korumak ve yeni araştırma yolları açmak gerçek ilerlemedir. Bunun nihai bir kurama kalan mesafeyle ölçülmesi şart değildir.

1. 01

   “Kuhn bilimi irrasyonel sayar.”

   Hayır. Bilim Kuhn için rasyonel bir faaliyettir; reddedilen şey rasyonelliğin yalnızca değişmez ve herkesi zorlayan bir kurallar algoritması olduğu fikridir.[Tümkaya 2017, Rasyonalite]

2. 02

   “Paradigma, insanların sorgulamadan inandığı dünya görüşüdür.”

   Bu kullanım fazla gevşektir. Bilimde paradigma; ortak disipliner matris ve özellikle eğitimle öğrenilen örnek problem çözümleriyle somutlaşır.[Tümkaya 2018, İlerleme]

3. 03

   “Bir anomali teoriyi anında çürütür.”

   Hayır. Normal bilimin üretkenliği, her güçlükte temel çerçeveyi terk etmemesine bağlıdır. Ancak araştırma pratiğini bozan inatçı anomaliler kriz yaratır.[Tümkaya 2018, İlerleme]

4. 04

   “Farklı paradigmalar arasında iletişim yoktur.”

   Yanlış. Tam çevirinin önünde sınırlar olabilir; fakat kısmi çeviri, ortak ölçüm, problem çözme başarısı ve öğrenme üzerinden güçlü iletişim mümkündür.[Tümkaya 2017, Rasyonalite]

5. 05

   “Kuhn bilimsel ilerlemeyi reddeder.”

   Tam tersine normal bilim açıkça birikimcidir ve devrimler toplam problem çözme gücünü artırır. Tartışmalı olan, ilerlemenin kayıpsız ve önceden belirlenmiş bir son hakikate doğru olmasıdır.[Tümkaya 2018, İlerleme]

6. 06

   “Kuhn’a göre bütün kuramlar eşit derecede iyidir.”

   Hayır. Dakiklik, tutarlılık, kapsam, yalınlık, verimlilik ve somut problem çözme başarıları gerçek ayrımlar üretir; yalnız bu ayrımlar tek bir mekanik puana indirgenmez.[Tümkaya 2017, Rasyonalite]